‘પતિરાજ’ કે ‘પરિવારરાજ’: મહિલા અનામતનો મૂળ હેતુ ચુંથાઈ રહ્યો છે ?

 ‘પતિરાજ’ કે ‘પરિવારરાજ’: મહિલા અનામતનો મૂળ હેતુ ચુંથાઈ રહ્યો છે ?

સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓમાં મહિલા પ્રતિનિધિઓના પતિ, પિતા કે પુત્રોનો દબદબો; સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવામાં પરિવાર જ અડચણરૂપ બનતો હોવાના આક્ષેપો

રાજકારણમાં મહિલાઓની સમાન ભાગીદારી અને તેમના સશક્તિકરણ માટે સરકારે પંચાયતોથી લઈને સંસદ સુધી મહિલા અનામતની વ્યવસ્થા કરી છે. પરંતુ વાસ્તવિક ધરાતલ પર પરિસ્થિતિ કંઈક જુદી જ ચિત્ર ઉપસાવે છે. ગ્રામ પંચાયતોથી શરૂ કરીને નગરપાલિકાઓ અને મહાનગરપાલિકાઓ સુધી વિજેતા બનેલી મહિલા પ્રતિનિધિઓ માત્ર કાગળ પર જ સત્તા ધરાવતી હોય અને વહીવટી તંત્ર પર તેમનો કારોબાર તેમના પતિ, પિતા કે પુત્રો સંભાળતા હોય તેવી સ્થિતિ વ્યાપક બની ગઈ છે. આ વલણને કારણે રાજકારણમાં મહિલા સશક્તિકરણનો મૂળ હેતુ જ જોખમાઈ રહ્યો છે.

રાજકારણમાં મહિલા ભાગીદારીનો ઈતિહાસ: ક્યારે અને કોણે કરી શરૂઆત?

ભારતીય રાજકારણમાં મહિલાઓની ભાગીદારીનો ઈતિહાસ સ્વતંત્રતા સંગ્રામથી જ જોવા મળે છે. સરોજિની નાયડુ, સુચેતા કૃપલાણી અને વિજયાલક્ષ્મી પંડિત જેવા નેતાઓએ દેશના રાજકારણમાં મહિલાઓ માટે માર્ગ પ્રશસ્ત કર્યો હતો. જોકે, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓમાં મહિલાઓની વ્યાપક અને નીતિગત ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય વર્ષ ૧૯૯૨માં તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી નરસિંહા રાવની સરકાર દરમિયાન કરવામાં આવ્યો હતો.

૭૩મા અને ૭૪મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓમાં મહિલાઓ માટે ૩૩% બેઠકો અનામત રાખવાની ફરજિયાત જોગવાઈ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ દેશના અનેક રાજ્યોએ (જેમાં ગુજરાત પણ સામેલ છે) આ અનામત વધારીને ૫૦% સુધી કરી દીધી. દેશના પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ કેન્દ્ર સરકારે સંસદ અને વિધાનસભામાં મહિલાઓ માટે ૩૩% અનામત આપતું 'નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ' પાસ કરાવીને ઐતિહાસિક કદમ ઉઠાવ્યું છે.

વાસ્તવિકતા: સભામાં મહિલા, પણ સત્તામાં પુરુષ

કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા આટલા મોટા પાયે નીતિગત નિર્ણયો લેવાયા હોવા છતાં, નીચલા સ્તરે ‘પતિ પંચાયત’ કે ‘સરપંચ પતિ’ સંસ્કૃતિ હજુ પણ મજબૂત રીતે ઘર કરી ગઈ છે. ચૂંટણી સમયે લોકો મહિલા ઉમેદવારનો ચહેરો, તેમનું નામ, તેમની ક્ષમતા અને પક્ષનું પ્રતીક જોઈને મત આપે છે. પરંતુ વિજેતા બન્યા બાદ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં મહિલાઓને માત્ર ઔપચારિક કાર્યો પૂરતી જ સીમિત કરી દેવામાં આવે છે.

જ્યારે બજેટ મિટિંગ, મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો, પાર્ટીની હાઈ-લેવલ બેઠકો કે સરકારી ફોટો-સેશન હોય ત્યારે જ મહિલા પ્રતિનિધિઓની હાજરી જોવા મળે છે. બાકીના દૈનિક કાર્યો, ઓફિસોના ચક્કર કાપવા, સરકારી અધિકારીઓ પર રોફ જમાવવો અને નીતિગત વહીવટ ચલાવવાનું કામ તેમના પતિ, પિતા કે બાળકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. શાસક પક્ષ ભાજપ હોય કે અન્ય પક્ષો, સ્થિતિમાં બહુ મોટો તફાવત જોવા મળતો નથી. સંગઠનમાં બેઠેલા હોદ્દેદારો કે નેતાઓ પણ આ બાબતે મૌન સેવીને આ પ્રવૃત્તિઓને પરોક્ષ સમર્થન આપતા હોય તેવું ચિત્ર ઊભું થાય છે.

અધિકારીઓ પર દબાણ અને સિસ્ટમની મજબૂરી

વહીવટી તંત્રના અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ પણ આ સ્થિતિથી પીડાઈ રહ્યા છે. ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિને બદલે તેમના ઘરના પુરુષ સભ્યો સરકારી કચેરીઓમાં આવીને કામગીરી બાબતે સૂચનાઓ આપે છે અને પોતાનો પ્રભાવ બતાવે છે. કાયદાકીય રીતે આ પુરુષો પાસે કોઈ સત્તા હોતી નથી, છતાં રાજકીય પીઠબળના કારણે અધિકારીઓ પણ મજબૂર બની જાય છે. પરિણામે, જે મહિલાઓ ખરેખર પોતાના વિસ્તાર માટે કંઈક કરવા માંગે છે, તેમને તેમના પોતાના જ પરિવારવાળા આગળ આવવા દેતા નથી અને સ્વતંત્ર કામગીરી કરવામાં અડચણરૂપ બને છે.

સંગઠનાત્મક કડક કાર્યવાહીની જરૂરિયાત

જો આ પરિસ્થિતિ બદલવી હોય તો માત્ર કાયદા બનાવવા પૂરતા નથી. રાજકીય પક્ષોના સંગઠનમાં બેઠેલા ઉચ્ચ હોદ્દેદારોએ આ બાબતે સ્પષ્ટ અને કડક સૂચનાઓ જાહેર કરવી પડશે. જો કોઈ મહિલા પ્રતિનિધિના સ્થાને તેમના પતિ કે સંબંધી સરકારી કામકાજમાં દખલગીરી કરતા ઝડપાય, તો તેમની સામે શિસ્તભંગના પગલાં લેવાવા જોઈએ.

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી પોતે 'વુમન-લેડ ડેવલપમેન્ટ' (મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના વિકાસ)ના પ્રબળ સમર્થક રહ્યા છે. તેથી આ મુદા પર ગંભીરતાથી વિચારણા કરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓમાંથી આ ‘પતિરાજ’ સંસ્કૃતિને નાબૂદ કરવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સ્તરેથી કડક માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવે તે અત્યંત જરૂરી બન્યું છે. જ્યારે મહિલાઓને મુક્ત અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવાનો અધિકાર મળશે, ત્યારે જ સાચા અર્થમાં નારી શક્તિનો ઉદય થશે.

કલ્પેશ રાવલ 

પત્રકાર, સંપાદક